Markery nowotworowe – klasyfikacja

Jak już pisaliśmy w innym artykule, markery nowotworowe są wskaźnikami, których celem jest pomoc zarówno w diagnostyce choroby nowotworowej, jak i w trakcie leczenia choroby w celu monitorowania stanu pacjenta. Są to substancje, których obecność lub też wyższe stężenie w organizmie chorego może oznaczać pojawienie się choroby nowotworowej. Warto więc zapoznać się również ze szczegółowymi informacjami dotyczącymi poszczególnych rodzajów markerów, aby wiedzieć, które badania do jakiego rodzaju raka się odnoszą.

Pierwszy z markerów nowotworowych, z jakimi powinniśmy się zapoznać, a który jest jednocześnie w ostatnich czasach szczególnie często omawiany to antygen CA 125. Ma on związek z rakiem jajnika, który zbudowany jest z komórek niewytwarzających śluzu. Wykorzystuje się go jednak nie tylko przy diagnozie tej choroby nowotworowej, ale także podczas badań kontrolnych po wykonanym zabiegu chirurgicznym, a także w czasie chemioterapii lub też radioterapii. Warto zaznaczyć jednak, że podwyższony poziom markera CA 125 niekoniecznie oznacza, że w organizmie rozwija się rak. Zjawisko to może również wskazywać na miesiączkę, ciążę, endometriozę czy też pojawienie się stanu zapalnego w organizmie. Dlatego też tak ważne jest skonsultowanie danego wyniku z lekarzem specjalistą, który porówna go z wynikami innych badań.

Kolejną substancją, której zwiększone stężenie może wskazywać na powstanie choroby nowotworowej to antygen rakowo – płodowy (CEA). Jego podwyższony poziom bardzo często wskazuje na powstanie w organizmie chorego raka jelita grubego. Może jednak również oznaczać nowotwór wątroby, płuca, trzustki, piersi czy też pęcherza moczowego. W przypadku raka jelita grubego oznacza się ten antygen między innymi w przypadku monitorowania stanu pacjenta przez trzydzieści sześć miesięcy po zakończeniu leczenia. Warto w tym momencie podkreślić, że podwyższony poziom CEA może nie oznaczać choroby nowotworowej, ale także takie schorzenia jak choćby zapalenie wątroby, alkoholowa marskość wątroby, choroba Leśniowskiego i Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego.

Również zwiększone stężenie alfa-fotoproteiny (AFP) może oznaczać chorobę nowotworową. Dzięki niemu można wykryć nawet 80% przypadków raka wątroby, a także nowotwory jąder inne niż nasieniaki. Marker ten może być jednak użyty do wykrycia kilku innych chorób, takich jak choćby zapalenia wątroby spowodowane wirusem HBV, marskość wątroby czy niezłośliwe guzy wątroby. Podwyższone stężenie alfa-fotoproteiny może również oznaczać ciążę.

Kolejnym markerem nowotworowym jaki warto jest wymienić jest PSA, czyli swoisty antygen sterczowy. Co należy przede wszystkim zaznaczyć, prawidłowe stężenie PSA w organizmie ludzkim różni się w zależności od wieku danej osoby. Swoisty antygen sterczowy jest wytwarzany zarówno przez zdrowe komórko gruczołu krokowego, przez komórki nowotworu niezłośliwego, czyli gruczolaka, a także przez raka złośliwego gruczołu krokowego. W przypadku badań przesiewowych stosuje się oznaczenie wolnego PSA we krwi (czyli niezwiązanego z białkami osocza), całkowitego stężenia PSA, a także badanie fizykalne. Dzięki temu możliwe jest otrzymanie pełniejszego obrazu stanu zdrowia danego pacjenta i określenie, czy na pewno mamy do czynienia z rakiem złośliwym.

Do najczęściej badanych markerów nowotworowych należy także Beta-HCG. Jego wyższe stężenie występuje między innymi w chorobie trofoblastycznej (nabłoniaku kosmówkowym) i zaśniadu groniastego. Poza tym, wykrawa się go również w przypadku nowotworów zarodkowych czy też jąder (zawierających komórki syncytiotrofoblastu produkujące HCG).

Wśród antygenów nowotworowych wymienia się także CA 15-3. Występuje on przede wszystkim u kobiet cierpiących na raka piersi, w których przypadku stwierdza się przerzuty do wielu innych narządów.

Innym markerem oznaczanym w celu wykrycia choroby nowotworowej jest Kalcytonina. Jest to marker raka rdzeniastego, czyli specjalnej postaci histologicznej raka tarczycy. Substancję tę oznacza się w przypadkach diagnostyki tej choroby, ale także przy monitorowaniu postępów w leczeniu.

W skrócie, można wymienić następujące rodzaje najczęściej określanych markerów:

 

Marker Narząd potencjalnie zawierający komórki rakowe
CA 125 jajniki
CEA (rakowo-płodowy) jelito grube, wątroba, płuca, trzustka, piersi, pęcherz moczowy
AFP wątroba, jądra, jajniki
PSA, fPSA, PCA3 prostata
CA 15-3 piersi, jajniki
Beta-HCG jądra
Kalcytonina tarczyca
BRCA1, BRCA 2 piersi (ocena predyspozycji genetycznych)
CDKN2A mózg, skóra, trzustka
CHEK2 piersi, prostata, jelito grube, kości, tarczyce
TPS jajniki, szyjka macicy
SCC-Ag szyjka macicy, płuca
NSE płuca
PAP prostata
CA 19-9 drogi żółciowe, trzustka, żołądek
CA 72-4 jajniki, piersi, jelito grube

 

Co warto jest w tym momencie podkreślić, zaleca się, aby nie wykonywać markerów nowotworowych samodzielnie. Stężenie danego antygenu rakowego w każdym konkretnym przypadku może oznaczać coś innego, kiedy bierze się pod uwagę również wyniki innych przeprowadzonych badań. Samodzielne i być może mylne interpretowanie wyniku danego markera może tylko wywołać u pacjenta niepotrzebny stres, gdyż w większości kojarzy nam się tylko z rakiem złośliwym. Dlatego też tego typu badania należy ustalać i konsultować ze specjalistą.

Markery nowotworowe oznacza się, jak widać na powyższych przykładach, w przypadku najróżniejszych nowotworów – raka jelita, wątroby, piersi, jajników, gruczołu krokowego, ale także innych nienowotworowych schorzeń, jak choćby marskość wątroby. Dodatkowo, oznacza się go przynajmniej raz przed rozpoczęciem jakiegokolwiek leczenia. W późniejszym czasie przeprowadza się to badanie przez trzy lata co dwa – trzy miesiące po leczeniu radykalnym (lub też co dwa – cztery tygodnie albo częściej w przypadku stwierdzenia wzrostu stężenia markerów). Marker powinien zostać również oznaczony w trakcie radioterapii oraz chemioterapii. W pierwszym przypadku badanie przeprowadza się w połowie leczenia oraz po jego zakończeniu w celu określenia skuteczności terapii. W przypadku chemioterapii oznaczenie markerów powinno odbywać się przed każdym kursem leczenia, a także w przypadku zmiany rodzaju przeprowadzanego leczenia.